revision #3

Oʻzbekiston

you_are_viewing_an_old_revision_of_this_article_from 11 February 2026, 09:02. view_current_version

O‘zbekiston

Oʻzbekiston, rasmiy nomi — Oʻzbekiston Respublikasi, Markaziy Osiyoda joylashgan, dengizga chiqish imkoniyati bo‘lmagan davlatdir. U ikki marta quruqlik bilan o‘ralgan (dunyodagi shunday ikki davlatdan biri) mamlakat hisoblanadi; ikkinchisi — Lixtenshteyn. Oʻzbekiston shimolda Qozogʻiston, shimoli-sharqda Qirgʻiziston, janubi-sharqda Tojikiston, janubda Afgʻoniston, janubi-gʻarbda esa Turkmaniston bilan chegaradosh. Aholisi 38,2 milliondan ortiq bo‘lib, bu ko‘rsatkich uni Markaziy Osiyodagi eng ko‘p aholiga ega davlatga aylantiradi. Oʻzbekiston Turkiy davlatlar tashkiloti a’zosi hisoblanadi. Davlat tili — oʻzbek tili bo‘lib, aholining asosiy qismi shu tilda so‘zlashadi. Rus va tojik tillari esa muhim ozchilik tillari sifatida qo‘llanadi. Mamlakatda asosiy din — islom dini bo‘lib, aholining katta qismi sunniy musulmonlardir.

Oʻzbekiston hududida ilk qayd etilgan aholi sharqiy eroniy ko‘chmanchi qabilalar — skiflar bo‘lgan. Ular miloddan avvalgi VIII–VI asrlarda Xorazm, Sugʻdiyona va Baqtriya hududlarida davlat tuzilmalarini barpo etgan, shuningdek miloddan avvalgi III asrdan milodiy VI asrgacha Fargʻona va Margʻiyona hududlarida yashaganlar. Keyinchalik bu yerlar Ahamoniylar imperiyasi tarkibiga qo‘shilgan. Yunon-Baqtriya hukmronligidan so‘ng hudud Sosoniylar imperiyasi tasarrufiga o‘tgan va VII asrdagi musulmonlar fathigacha shu davlat tarkibida bo‘lgan. Arab istilolari hamda undan keyingi Somoniylar davlati davrida aholining katta qismi islom dinini qabul qilgan. Bu davrda Buyuk Ipak yo‘li orqali savdo-sotiq rivojlanib, shaharlar ravnaq topgan va mintaqa Islom uygʻonish davrining muhim markazlaridan biriga aylangan.

XIII asrda Moʻgʻullar istilosi natijasida mahalliy Xorazmshohlar sulolasi barham topdi va mintaqada mo‘g‘ullar hukmronligi o‘rnatildi. XIV asrda Amir Temur tomonidan Temuriylar imperiyasiga asos solindi. Uning poytaxti — Samarqand shahri, ayniqsa Mirzo Ulugʻbek hukmronligi davrida, ilm-fan markaziga aylandi hamda Temuriylar davri uygʻonishiga zamin yaratdi. XVI asrda Temuriylar hududlari qipchoq shayboniylari tomonidan egallandi. Sharqda Boburning yurishlari natijasida Hindistonda Boburiylar imperiyasi tashkil topdi. XIX asrda Markaziy Osiyoning katta qismi bosqichma-bosqich Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritildi va Toshkent Rossiya Turkistonining siyosiy markaziga aylandi. 1924-yilda milliy-hududiy chegaralanish natijasida Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tuzildi va u Sovet Ittifoqi tarkibiga kirdi. 1991-yilda mamlakat mustaqilligini e’lon qilib, Oʻzbekiston Respublikasi sifatida yangi tarixiy bosqichni boshladi.

Oʻzbekiston — dunyoviy davlat bo‘lib, yarim prezidentlik boshqaruv tizimiga ega konstitutsiyaviy respublika hisoblanadi. Ma’muriy jihatdan u 12 ta viloyat, Toshkent shahri va bitta muxtor respublika — Qoraqalpogʻiston Respublikasidan iborat. Ayrim xalqaro nohukumat tashkilotlar Oʻzbekistonni fuqarolik huquqlari cheklangan avtoritar davlat sifatida baholagan. Biroq birinchi prezident Islom Karimov vafotidan so‘ng hokimiyatga kelgan ikkinchi prezident Shavkat Mirziyoyev davrida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi. Ushbu islohotlar natijasida Qirgʻiziston, Tojikiston va Afgʻoniston bilan munosabatlar sezilarli darajada yaxshilandi. 2020-yilda BMT hisobotida Oʻzbekistonning Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish borasidagi sezilarli yutuqlari qayd etildi.

Oʻzbekiston iqtisodiyoti bosqichma-bosqich bozor munosabatlariga o‘tmoqda. Tashqi savdo siyosati asosan import o‘rnini bosish tamoyiliga asoslanadi. 2017-yil sentabr oyida milliy valyuta bozor kursi asosida to‘liq konvertatsiya qilinadigan bo‘ldi. Oʻzbekiston paxta yetishtirish va eksport qilish bo‘yicha dunyodagi yetakchi davlatlardan biridir. Sovet davridan qolgan yirik elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvatlari hamda tabiiy gaz zaxiralari tufayli mamlakat Markaziy Osiyodagi eng yirik elektr energiyasi ishlab chiqaruvchisiga aylangan. 2018–2021-yillarda Oʻzbekistonning suveren kredit reytingi Standard & Poor’s va Fitch Ratings tomonidan BB− darajasida baholandi. 2025-yil iyun oyida Fitch Ratings mamlakatning uzoq muddatli xorijiy valyutadagi emitent defolt reytingini BB− dan BB darajasiga ko‘tardi va barqaror prognoz berdi. Bunga iqtisodiy islohotlarning izchil davom etishi, barqaror iqtisodiy o‘sish hamda tashqi moliyaviy zaxiralarning mustahkamlanishi sabab sifatida ko‘rsatildi. Brookings Institution esa Oʻzbekistonni katta likvid aktivlarga, yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlariga va past davlat qarziga ega mamlakat sifatida ta’riflagan. Oʻzbekiston Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Shanxay hamkorlik tashkiloti a’zosi hisoblanadi.

 
 

revision_info

revision #3
date 11 February 2026, 09:02
size 7.2 KB
edit_summary Maqola yangilandi