Oʻzbekiston, rasmiy nomi — Oʻzbekiston Respublikasi, Markaziy Osiyoda joylashgan, dengizga chiqish imkoniyati bo‘lmagan davlatdir. U ikki marta quruqlik bilan o‘ralgan mamlakatlardan biri hisoblanadi; bunday davlatlardan yana biri — Lixtenshteyn. Oʻzbekiston shimolda Qozogʻiston bilan, shimoli-sharqda Qirgʻiziston bilan, janubi-sharqda Tojikiston bilan, janubda Afgʻoniston bilan hamda janubi-gʻarbda Turkmaniston bilan chegaradosh. Aholisi 38,2 milliondan ortiq bo‘lib, bu ko‘rsatkich uni Markaziy Osiyodagi eng ko‘p aholiga ega davlatga aylantiradi. Oʻzbekiston Turkiy davlatlar tashkilotiga a’zo davlatdir. Davlat tili — oʻzbek tili bo‘lib, aholining asosiy qismi shu tilda so‘zlashadi. Rus va tojik tillari esa muhim ozchilik tillari hisoblanadi. Mamlakatda asosiy din — islom dini bo‘lib, aholining aksariyati sunniy musulmonlardir.
Oʻzbekiston hududida qayd etilgan eng qadimgi aholi sharqiy eroniy ko‘chmanchi qabilalar — skiflar bo‘lgan. Ular miloddan avvalgi VIII–VI asrlarda Xorazmda, Sugʻdiyonada va Baqtriyada davlat tuzilmalarini barpo etgan. Shuningdek, miloddan avvalgi III asrdan milodiy VI asrgacha Fargʻonada hamda Margʻiyonada yashaganlar. Keyinchalik bu hududlar Ahamoniylar imperiyasi tarkibiga qo‘shilgan. Yunon-Baqtriya hukmronligidan so‘ng hudud Sosoniylar imperiyasi tasarrufiga o‘tgan va VII asrdagi musulmonlar fathigacha shu davlat tarkibida qolgan. Arab istilolari hamda undan keyingi Somoniylar davlati davrida aholining katta qismi islom dinini qabul qilgan. Bu davrda Buyuk Ipak yo‘li orqali savdo-sotiq rivojlanib, shaharlar ravnaq topgan va mintaqa Islom uygʻonish davrining muhim markazlaridan biriga aylangan.
XIII asrda Moʻgʻullar istilosi natijasida mahalliy Xorazmshohlar sulolasi barham topdi va hududda mo‘g‘ullar hukmronligi o‘rnatildi. XIV asrda Amir Temur tomonidan Temuriylar imperiyasiga asos solindi. Uning poytaxti — Samarqand shahri, ayniqsa Mirzo Ulugʻbek hukmronligi davrida yirik ilmiy markazga aylandi va Temuriylar davri uygʻonishiga zamin yaratdi. XVI asrda Temuriylar hududlari qipchoq shayboniylari tomonidan egallandi. Sharqda Boburning yurishlari natijasida Hindistonda Boburiylar imperiyasi barpo etildi. XIX asrda Markaziy Osiyoning katta qismi bosqichma-bosqich Rossiya imperiyasi tarkibiga qo‘shildi va Toshkent Rossiya Turkistonining siyosiy markaziga aylandi. 1924-yilda milliy-hududiy chegaralanish natijasida Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tuzildi va u Sovet Ittifoqi tarkibiga kirdi. 1991-yilda mamlakat mustaqilligini e’lon qilib, Oʻzbekiston Respublikasi sifatida mustaqil taraqqiyot yo‘liga o‘tdi.
Oʻzbekiston — dunyoviy davlat bo‘lib, yarim prezidentlik boshqaruv tizimiga ega konstitutsiyaviy respublika hisoblanadi. Ma’muriy jihatdan mamlakat 12 ta viloyat, Toshkent shahri va bitta muxtor respublika — Qoraqalpogʻiston Respublikasidan iborat. Ayrim xalqaro nohukumat tashkilotlar Oʻzbekistonni fuqarolik huquqlari cheklangan avtoritar davlat sifatida baholagan. Biroq birinchi prezident Islom Karimov vafotidan so‘ng hokimiyatga kelgan ikkinchi prezident Shavkat Mirziyoyev davrida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi. Ushbu islohotlar natijasida Qirgʻiziston bilan, Tojikiston bilan va Afgʻoniston bilan munosabatlar sezilarli darajada yaxshilandi. 2020-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining hisobotida Oʻzbekistonning Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish borasidagi ijobiy siljishlari qayd etildi.
Oʻzbekiston iqtisodiyoti bosqichma-bosqich bozor munosabatlariga o‘tmoqda. Tashqi savdo siyosati asosan import o‘rnini bosish tamoyiliga asoslanadi. 2017-yil sentabr oyida milliy valyuta bozor kursi asosida to‘liq konvertatsiya qilinadigan bo‘ldi. Oʻzbekiston paxta yetishtirish va eksport qilish bo‘yicha dunyodagi yetakchi davlatlardan biridir. Sovet davridan meros bo‘lib qolgan yirik elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvatlari hamda tabiiy gaz zaxiralari tufayli mamlakat Markaziy Osiyodagi eng yirik elektr energiyasi ishlab chiqaruvchisiga aylangan. 2018–2021-yillarda Oʻzbekistonning suveren kredit reytingi Standard & Poor’s va Fitch Ratings tomonidan BB− darajasida baholandi. 2025-yil iyun oyida Fitch Ratings mamlakatning uzoq muddatli xorijiy valyutadagi emitent defolt reytingini BB− darajasidan BB darajasiga ko‘tardi va barqaror prognoz berdi. Bunga iqtisodiy islohotlarning izchil davom etishi, barqaror iqtisodiy o‘sish hamda tashqi moliyaviy zaxiralarning mustahkamlanishi sabab sifatida ko‘rsatildi. Brookings Institution esa Oʻzbekistonni katta likvid aktivlarga, yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlariga va past davlat qarziga ega mamlakat sifatida ta’riflagan. Oʻzbekiston Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligiga, Birlashgan Millatlar Tashkilotiga hamda Shanxay hamkorlik tashkilotiga a’zo hisoblanadi.
Etimologiyasi
“Uzbegʻistán” nomi XVI asrda yozilgan Tarikh-i Rashidi asarida uchraydi.
“Uzbek” so‘zining kelib chiqishi masalasida olimlar o‘rtasida yagona fikr mavjud emas. Turli talqinlar mavjud:
-
Ba’zi tadqiqotchilar so‘zni turkiy “o‘z” (ya’ni “o‘zi”, “mustaqil”) hamda “bek” (“hokim”, “yetakchi”) unsurlarining qo‘shilishidan hosil bo‘lgan, “erkin”, “mustaqil” yoki “o‘z hukmdori” ma’nosini bildiradi, deb izohlaydi.
-
Yana bir qarashga ko‘ra, atama afsonaviy turkiy hukmdor Oʻgʻuz xoqon (shuningdek, Oʻgʻuz beg nomi bilan ham tanilgan) nomi bilan bog‘liq holda shakllangan.
-
Boshqa bir talqinda esa “uzbek” so‘zi qadimgi “uğuz” yoki “o‘g‘uz” (qabila, urug‘) atamasining “bek” (“qabila boshlig‘i”) so‘zi bilan birikishidan yuzaga kelgani aytiladi.
Ushbu talqinlarning barchasida o‘rtadagi “bek” unsuri turkiy unvon bilan ma’nodosh hisoblanadi.
Mamlakat nomi sovet davrida o‘zbek kirill yozuvida Ўзбекистон shaklida, rus tilida esa Узбекистан tarzida yozilgan.
Tarixi
Asosiy maqola: Oʻzbekiston tarixi</p>
Kaunakes kiyimini kiygan ayol haykalchasi. Xlorit va ohaktoshdan ishlangan, Baqtriya hududi, miloddan avvalgi II ming yillik boshi.
Mintaqa tarix davomida turli nomlar bilan atalgan. “Oʻzbekiston” nomi yozma manbalarda ilk bor XVI asr adabiyotida uchraydi. Hudud boshqa davrlarda Movarounnahr, Turkiston hamda Buxoro nomlari bilan ham ma’lum bo‘lgan. XIV asrda bu yer buyuk sarkarda Amir Temurning vatani, qarorgohi va poytaxti vazifasini bajargan. Amir Temur hukmronligi davrida hudud Temuriylar imperiyasining tarkibiy qismi bo‘lib, mazkur imperiya Qora dengizdan Arab dengizigacha, shuningdek Hindistonning Dehli shahri atroflarigacha choʻzilgan.
Qadimgi va eng qadimgi davr
Markaziy Osiyo hududi bir necha bor hind-yevropa qabilalarining ko‘chishlari ta’sirida shakllangan. Qadimgi davrlarda bu yerda miloddan avvalgi I ming yillikda Yevrosiyo dashtidan kirib kelgan ko‘chmanchi skif qabilalari yashagan. Ushbu qabilalar hududga o‘rnashgach, daryolar bo‘yida keng sug‘orish tizimlarini barpo etganlar. Shu davrda Buxoro va Samarqand kabi shaharlar siyosiy boshqaruv va yuksak madaniyat markazlari sifatida shakllana boshlagan. Miloddan avvalgi V asrga kelib hududda Baqtriya, Sugʻdiyona va Tohariston davlatlari ustun mavqega ega bo‘lgan.
Sharqiy Osiyoda ipak savdosi rivojlana boshlagach, g‘arb bilan savdo aloqalari kengaygan. Movarounnahr orqali o‘tgan keng shahar va qishloqlar tarmog‘i bu jarayonda muhim rol o‘ynagan. Bugungi Shinjon-Uygʻur avtonom rayoni hududigacha choʻzilgan savdo yo‘llari orqali sog‘diy savdogarlar vositachilik qilgan va ular eng boy savdo qatlamiga aylangan. Keyinchalik Buyuk Ipak yoʻli deb nom olgan ushbu savdo yo‘li tufayli Buxoro va Samarqand nihoyatda boy va nufuzli shaharlarga aylangan. Ayrim davrlarda Movarounnahr qadimgi dunyoning eng qudratli va ta’sirchan mintaqalaridan biri hisoblangan.
Qadimgi imperiyalar davri
Ahamoniylar imperiyasi hukmdorlari — Kir II (Kir Buyuk) va undan keyin Doro I — Amudaryo havzasigacha o‘z hokimiyatini yoygan va Baqtriya hamda Xorazmni satraplik sifatida imperiya tarkibiga kiritgan. Qadimgi eroniy manbalarda bu hudud keyinchalik Turan nomi bilan tilga olingan.
Miloddan avvalgi 327-yilda makedoniyalik hukmdor Iskandar Zulqarnayn Fors imperiyasining Sugʻdiyona va Baqtriya viloyatlarini egallagan. Bu hududlar tarkibiga hozirgi Oʻzbekiston yerlari ham kirgan. Bosqinga qarshi mahalliy qarshilik kuchli bo‘lganligi sababli, Iskandarning qo‘shini uzoq muddat shu yerda ushlanib qolgan. Keyinchalik mazkur hudud Yunon-Baqtriya podsholigining shimoliy qismiga aylangan.
Miloddan avvalgi I asrga kelib bu davlat Yuechjilar hukmronligidagi Kushan imperiyasi bilan almashgan. Keyingi asrlarda Oʻzbekiston hududi Eftaliylar davlati, Sosoniylar imperiyasi va boshqa siyosiy tuzilmalar tomonidan boshqarilgan. Shuningdek, turkiy xalqlarga mansub Koʻkturk xoqonligi ham mintaqa tarixida muhim o‘rin egallagan.